Bir canavar katalogu: Acâibü'l-mahlûkât

Sitenin adı buradan geliyor. Acâibü'l-mahlûkât ve garâibü'l-mevcûdât: yaratılmışların acayiplikleri ve var olanların tuhaflıkları. 13. yüzyılda Zekeriyyâ el-Kazvînî'nin yazdığı bu kitap, bildiği evreni gökten yere doğru bir katalog gibi sıralar: yıldızlar ve melekler, sonra denizler, taşlar, bitkiler, hayvanlar ve sınıflandırılamayan her şey.

Kitap çok sevildi. Yüzyıllar boyunca İran'da, Osmanlı'da, Hindistan'da yeniden kopyalandı. Her kopyada ressam yaratıkları baştan çizdi. Yani elimizde tek bir canavar katalogu yok; aynı katalogun birçok farklı hayal edilişi var.

Kapıdan girmek

Arşivdeki en erken yaprak bir resim bile değil. 1414–35 arasına tarihlenen Timurlu bir nüshanın açılış sayfası: altın ve lâcivertle örülmüş bir serlevha. Okur yaratıklara geçmeden önce bu kapıdan girer. Tuhaflıklar kitabı, en düzenli sayfayla açılıyor.

Denizin altında

Kazvînî'nin deniz canlıları bölümü kitabın en hayal gücü yüksek kısımlarından. Bu 16. yüzyıl yaprağında dev bir kaplumbağanın altında yüzen bir adam, yılanlar ve balıklar var. Ressam kabuğu tek tek beneklerle işlemiş.

Bu sayfayı tuhaf yapan şey canavarlık değil, ölçek. Kaplumbağa bir ada kadar büyük, insan onun yanında bir ayrıntı. Dikkatle bakınca ressamın suyu bile çizgi çizgi örüntüye çevirdiğini görürsün.

Bir yüzyıl kadar sonra başka bir ressam, başka bir nüshada. Kitap aynı, dünya aynı; ama çizgi, renk ve yaratıkların duruşu değişmiş. Acâibü'l-mahlûkât'ı bir arşivde toplamanın en güzel yanı bu karşılaştırma.

Sonra?

Kazvînî'nin kataloğu yalnızca bir kitap değil, bir bakış biçimi: dünyayı tuhaflıkları üzerinden tanımak. Arşivdeki ejderhalar, deniz canlıları ve harflerden yapılmış kuşlar için Acayip Yaratıklar odasına geç.