Sayfayı açmak: Falnâme'de bir fal nasıl bakılırdı?

Bir sorun var: yola çıkmalı mısın, bu evliliği yapmalı mısın, hasta iyileşecek mi? Falcıya gidersin. Falcı önüne kocaman bir kitap koyar. Kitap rastgele bir yerden açılır. Bir yanda bir resim, karşısında bir metin. Cevabın o sayfada.

Falnâme, yani fal kitabı, tam olarak buydu. Safevi sarayında yapılmış bu dev Falnâme'nin yaprakları bugün dağılmış durumda; arşivdeki üçü New York'taki Metropolitan Müzesi'nde.

Neden bu kadar büyük?

Önce boyutlara bakalım. Bu yaprakların resimleri yaklaşık 58 × 43 santim. Elde tutulup okunacak bir kitap değil; bir sehpaya açılıp birlikte bakılacak bir nesne. Falı soran kişi resmi uzaktan görebilmeliydi.

İlk yaprak Ashâb-ı Kehf, yani Yedi Uyurlar. Zulümden kaçıp bir mağaraya sığınan, yüzyıllar sonra uyanan gençler. Hikâye hem Kur'an'da hem Hristiyan geleneğinde anlatılır. Mağaranın ağzında uyuyan köpek, geleneğe göre adı Kıtmîr, sahnenin en sevilen figürü.

Bu sayfa açıldığında ne demekti? Resmin karşısındaki metin onu söylüyordu; o metin bu arşivde henüz çevrilmedi. Ama sahnenin kendisi bir ipucu veriyor: sabır, korunma, uzun bir bekleyişin sonunda uyanış.

Bir mucize, bir tabut

İkinci yaprakta bir iyileşme var: Hz. Muhammed hasta bir çocuğu hayata döndürüyor. Fal kitabının bu sayfası açıldığında soran kişinin bunu iyiye yorumlaması kolay olmalı.

Üçüncüsü Hz. Ali'nin tabutu; Şii geleneğinin önemli anlatılarından biri, dev boyutta. Met bu sayfayı diğerlerinden biraz daha geniş bir aralığa, 1550'lerin ortası ile 1560'ların başı arasına tarihliyor.

Rastgele bir sayfa

Falnâme'yi bir resim kitabından ayıran şey, okuma sırasının olmaması. Hiçbir sayfa bir öncekinin devamı değil. Her yaprak kendi başına bir cevap.

Bu sitede de bir şeyi bu yüzden seviyoruz: Keşfet sayfasında arşiv bir sıraya dizilmez, açılır. Benzer kehanet kitapları için Fal ve Yıldızlar odasına bak.